विभक्ती व विभक्तीचे प्रकार

0
402

विभक्ती| विभक्तीचे प्रकार  : Marathi Vyakaran


विभक्ती :

  • वाक्यात जे शब्द येतात, ते त्यांच्या मूळ स्वरूपात जसेच्या तसे सामान्यतः येत नाहीत. वाक्यात वापरताना त्यांच्या स्वरूपात बदल करावा लागतो.
  • उदा. – शेजारी, मधू, रस्ता, कुत्रा, काठी, मार’ असे शब्द एकापुढे एक ठेवल्याने काहीच बोध होत नाही,या शब्दसमूहाला वाक्य म्हणता येत नाही.
  • ते वाक्य होण्यासाठी ‘शेजारच्या मधूने रस्त्यात कुत्र्याला काठीने मारले.‘ अशा स्वरूपात शब्दरचना करायला हवी.
  • वाक्यातील शब्दांचा संबंध दाखविण्यासाठी नाम किंवा सर्वनाम यांच्या स्वरूपात जो बदल किंवा विकार
  • होतो, त्याला व्याकरणात विभक्ती असे म्हणतात.
  • नामे व सर्वनामे यांचे वाक्यातील क्रियापदाशी किंवा इतर शब्दांशी येणारे संबंध ज्या विकारांनी दाखविले
  • जातात त्या विकारांना विभक्ती असे म्हणतात.

प्रत्यय आणि सामान्यरूप

  • नामाचे किंवा सर्वनामाचे विभक्तीचे रूप तयार करण्यास त्याला जी अक्षरे जोडतात त्यांस असे म्हणतात.
  • “शेजारच्या मधूने रस्त्यात कुत्र्याला काठीने मारले.’ या वाक्यात ‘च्या, ने, त, ला’ हे विभक्तीचे प्रत्यय होत.
  • हे विभक्तीचे प्रत्यय लावण्यापूर्वी नामाच्या किंवा सर्वनामाच्या स्वरूपात जो बदल होतो, त्याला सामान्यरूप
  • असे म्हणतात.
  • ‘रस्त्या’ व कुत्र्या’ ही रस्ता व कुत्रा या नामांची सामान्यरूपे होत व रस्त्यात’, ‘कुत्र्याला’ ही विभक्तीची रूपे होत.
  • पुढील मूळ शब्दात कसा बदल होतो, तसेच सामान्यरूप व विभक्तीचे प्रत्यय दिसून येतील.
  • विभक्तीची रूपे. मूळ शब्द
  • भावाला. भाऊ
  • रामाला. राम
  • सामान्यरूप.     विभक्तीची रूपे.
  • भावा. ला
  • रामा.                     ला
  • (टीप : नामाला सामान्यरूप जोडल्यानंतर शब्दयोगी किंवा प्रत्यय लगेचच जोडावा लागतो. उदाहरणे देताना शब्दयोगी न जोडल्यास इथे शब्दयोगी आहे हे सांगण्यासाठी _आडवी रेघ मारतात. तसेच विभक्तीप्रत्ययांपूर्वीही _आडवी रेघ मारतात, या आडव्या रेघा शब्द अपूर्ण असल्याचे दर्शवितात.)

विभक्तीचे प्रकार

  • प्रत्येक वाक्य म्हणजे एक विधान असते.
  • यात क्रियापद हा प्रमुख शब्द होय.
  • ही क्रिया करणारा वाक्यात कोणीतरी असतो. त्याला कर्ता असे म्हणतात,
  • ही क्रिया कोणावर घडली? कोणी केली? कशाने केली? कोणासाठी केली? कोठून घडली? कोठे किंवा केव्हा घडली? हे सांगणारे शब्द वाक्यात असतात.
  • नामांचा क्रियापदांशी किंवा इतर शब्दांशी असणारा संबंध अशा आठ प्रकारचा असतो; म्हणून विभक्तीचे
  • एकंदर आठ प्रकार मानले जातात. ते असे
  • (१) प्रथमा,
  • (२) द्वितीया,
  • (३) तृतीया,
  • (४) चतुर्थी,
  • (५) पंचमी,
  • (६) षष्ठी,
  • (७) सप्तमी,
  • (८) संबोधन.

यांतील पहिल्या सातांना संस्कृतातील नावे दिली आहेत. आठव्या संबंधाच्या वेळी हाक मारली जाते म्हणून त्याला ‘अष्टमी’ असे न म्हणता ‘संबोधन’ असे नाव दिले आहे. (संबोधन – हाक मारणे, बोलावणे.)

या विभक्तींचे प्रत्यय कोणते व त्यामुळे नामाच्या स्वरूपात कोणते बदल होतात, हे पुढील प्रमाणे आहे.

विभक्तीचे प्रत्यय व ‘फूल’ या नामाची होणारी रूपे

एकवचन

  • विभक्तीची       प्रत्यय
  • (१) प्रथमा, –
  • (२) द्वितीया, स,ला,ते
  • (३) तृतीया, ने,ए, शी
  • (४) चतुर्थी, स,ला,ते
  • (५) पंचमी, ऊन,हून
  • (६) षष्ठी, चा,ची,चे
  • (७) सप्तमी, त,ई, आ
  • (८) संबोधन,             –   
  • शब्दांचीरूपे       
  • फूल      
  • फुलास, फुलाला 
  • फुलाने, फुलाशी  
  • फुलास, फुलाला  
  • फुलाहून
  • फुलांचे-ची-चे
  • फुलात
  • फुला

अनेकवचन

  • प्रत्यय शब्दांची रूपे
  • – फुले
  • स,ला,ना,ते फुलांस, फुलांना 
  • नी, शी, ई, ही फुलांनी फुलांशी
  • स,ला,ना,ते      फुलांस, फुलांना 
  • ऊन,हून फुलांहून
  • चे,च्या,ची फुलांचे-च्या-ची
  • त, ई, आ फुलांत
  • नो फुलांनो
Previous articleमराठी नाम व नामाचे प्रकार
Next articleजगातील वैशिष्ट्यपूर्ण ठिकाणे – सामान्यज्ञान

LEAVE A REPLY

Please enter your comment!
Please enter your name here